Aby to zilustrowa wyobramy sobie, e szef prosi nas o wykonanie tumaczenia z jzyka rosyjskiego na polski. Sprawa jest pilna. Szukamy w mylach osoby, ktra mogaby wykona dla nas tumaczenie. Kogo kto wietnie zna jzyk rosyjski. Znamy tak osob. To kolega z liceum, ktry pynnie mwi po rosyjsku. Studiowa w Moskwie. Spdzi tam 5 lat. Powinien sobie z atwoci poradzi z takim zadaniem. Dzwonimy, aby poprosi go o tumaczenie. Jednoczenie zerkamy na tekst do tumaczenia. Zaraz, zaraz! Czy rzeczywicie bdzie to takie proste zadanie dla naszego znajomego? Ten tekst opisuje immediately lini kosmetykw, jaka jest produkowana w naszej firmie. Mj znajomy nie ma pojcia o kosmetykach i nazwach zwizkw chemicznych uytych w tekcie. Studiowa budow lokomotyw i interesuj go wycznie sprawy zwizane z samochodami i innymi pojazdami. Czsto zocio mnie to, e o tak niewielu sprawach mona z nim porozmawia. Sprawa kosmetykw jest mu najzupeniej obca. Nie wszystkie sowa znajdzie w dostpnych sownikach. Moemy mu jednak pomc. Moemy przygotowa najwaniejsze sowa i zwroty zwizane z naszymi produktami. Moe to wystarczy? Patrzymy jeszcze raz na tekst do przetumaczenia. To dowcipny tekst marketingowy. Przywouje obrazy, peno w nim porwna, zabawnych powiedzonek, artw. Mj znajomy nigdy nie interesowa si literatur, a lekcje jzyka polskiego byy dla niego utrapieniem. Jego interpunkcja i ortografia zawsze pozostawiay wiele do yczenia. Nie lubi czyta. Jego pasj jest praktyczne rozwizywanie difficultyw technicznych. Czy bdzie w stanie przetumaczy tekst marketingowy na jzyk rosyjski? To wymaga lekkoci stylu. Mam powane wtpliwoci.
W przykadzie powyej, dokonaam prostej analizy tekstu do tumaczenia. Zastanowiam si, czemu tekst ten ma suy, jakich umiejtnoci wymaga jego przetumaczenie. Znaam te doskonale potencjalnego tumacza i jego moliwoci. Wyobramy sobie, e klient dzwoni do agencji w ostatniej chwili. Prosi o przetumaczenie 20 stron na jzyk rosyjski na nastpny dzie. Pracownik agencji zleca zadanie pierwszemu wolnemu tumaczowi nie zagldajc nawet do zlecanego tekstu, bo czas goni… Taka sytuacja nie jest wyjtkiem.
wietna znajomo jzyka obcego to za mao, eby dobrze przetumaczy tekst. Dyplom studiw magisterskich z filologii obcej nie gwarantuje, e absolwent jest dobrym tumaczem. Kady z nas pamita, jak trudne bywao napisanie wypracowania z jzyka polskiego, jeeli temat nie by nam bliski, chocia wietnie znamy jzyk polski. Ile razy mona poprawia stylistycznie takie wypracowanie i jak rna moe by ocena stylu wypracowania w zalenoci od osoby, ktra styl ten ocenia.
Pierwszy difficulty, z jakim boryka si agencja to wybr odpowiedniego tumacza lub grupy tumaczy do wykonania zlecenia. Wybieramy osob z odpowiedni wiedz i dowiadczeniem. Wane jest zbieranie informacji o umiejtnociach tumacza, czyli ocena jego pracy po kadym zleceniu i gromadzenie historii wsppracy z tumaczem. Na tej podstawie wiemy, co jest silna stron tumacza i jakie zadania moemy mu powierzy. Agencja, ktra dziaa na rynku przez duszy okres i wsppracuje z liczn i sprawdzon grup tumaczy lepiej wykona takie zadanie.
Zanim wybierzemy odpowiedniego tumacza, musimy dokadnie okreli, jakiej wiedzy i jakiego dowiadczenia potrzebujemy. Musimy si zastanowi, po co tekst zosta napisany, czyli jakie funkcje ma spenia. Kto bdzie odbiorc tekstu? Czego odbiorca oczekuje i jakie s jego wymagania? Innych umiejtnoci wymaga przetumaczenie listu do dziewczyny, w ktrym zakochany chopak namawia j na spotkanie, a innych opis linii produkcyjnej, czy scenariusz reklamy telewizyjnej. W pierwszym przypadku odbiorc jest jedna osoba, w drugim grupa specjalistw pracujcych w wskiej dziedzinie, a w trzecim bardzo szeroka widownia programw telewizyjnych. Pracownik dziau obsugi klienta powinien przeprowadzi analiz zlecanego do tumaczenia tekstu i uzupeni ja wywiadem przeprowadzonym z klientem, aby dokadnie ustali oczekiwania.
Dugoletnia praktyka w brany tumaczeniowej pozwolia nam na wyodrbnienie czterech podstawowych rodzajw dokumentw. Jest to podzia wynikajcy wycznie z naszych dowiadcze tumaczeniowych, ktry nie opiera si na adnych pracach naukowych.
Cztery rodzaje tekstw wyodrbnione zostay na podstawie czterech kryteriw. Kryteria te to:
- funkcja tekstu,
- odbiorca/grupa odbiorcw, do ktrej tekst jest kierowany,
- wyznaczniki formalne, oraz
- charakterystyczne cechy stylu dokumentu.
Na tej podstawie wyodrbnilimy cztery rodzaje tumaczonych dokumentw: formalny, raportowy, publikacj oraz artystyczny.
Przyjrzyjmy si najpierw, jakie funkcje wypeniaj poszczeglne rodzaje tekstw.
| Rodzaj tekstu |
Funkcje, ktre tekst spenia |
| Formalny |
uregulowanie stosunkw formalnych, urzdowych; |
| Raport |
poinformowanie o zaistniaych faktach odbiorcw, ktrzy zajmuj si tematyk zwizan z tymi faktami; |
| Publikacja |
przekazanie pewnych treci szerokiemu gronu odbiorcw; |
| Artystyczny |
przekonanie kogo do czego, wyraenie emocji, opinii, pikne opisy przyrody, itp. |
Nastpnym aspektem, ktry bierzemy pod uwag okrelajc rodzaj tekstu to grupa odbiorcw, dla ktrych tekst ten jest przeznaczony.
| Rodzaj tekstu |
Odbiorca tekstu |
| Formalny |
pracownik instytucji pastwowej, banku, urzdu, itp. |
| Raport |
wskie grono specjalistw w danej dziedzinie |
| Publikacja |
przecitny uytkownik danego jzyka; szeroka grupa odbiorcw; |
| Artystyczny |
uytkownik jzyka, ktry ma by do czego przekonany, nakoniony lub ma podziwia walory artystyczne tekstu |
Kolejny aspekt to ukad dokumentu i charakterystyczne zwroty i formy jzyka uywane w tego typu dokumentach.
| Rodzaj tekstu |
Ukad dokumentu |
Charakterystyczne formy jzykowe i zwroty |
| Formalny |
wysoce sformalizowany, z podziaem na paragrafy, rubryki itp., schematyczny i powtarzalny |
typowe dla jzyka urzdniczo-prawnego |
| Raport |
sformalizowany, czsto pojawiaj si tabele, wykresy |
skomplikowane, wystpuje wiele terminw branowych, ktre nie s wyjaniane |
| Publikacja |
czsto zawiera ilustracje i/lub fotografie |
proste i zrozumiae dla przecitnego uytkownika jzyka |
| Artystyczny |
rnorodny, najczciej cigy |
pojawiaj si zwroty typowe dla jzyka marketingu lub literatury piknej |
Przyjrzyjmy si teraz przykadowym tekstom w poszczeglnych rodzajach.
| Rodzaj tekstu |
Przykad dokumentu |
| Formalny |
Certyfikat, wypis z KRS, faktura |
| Raport |
Biznesplan, kosztorys, opinia ekspercka, sprawozdanie finansowe |
| Publikacja |
Artyku, prezentacja, CV |
| Artystyczny |
Oferta, broszura, scenariusz |
Widzimy, jak niewystarczajce jest okrelenie, e tekst do tumaczenia, to tekst medyczny. Przecie tekst medyczny zawierajcy fachowe zwroty medyczne moe nalee do stylu raportowego, jeeli jest to opis dziaania nowego leku przeznaczony dla lekarzy. Tekst ten moe by dokumentem formalnym, kiedy jest to umowa kupna-sprzeday partii lekw. Jeeli tekst ten bdzie przeznaczony do umieszczenia na opakowaniach strzykawek lub opakowaniach leku, bdzie to publikacja przeznaczona dla przecitnego uytkownika. W takim przypadku konieczna jest zmiana stylu, w jakim piszemy dokument. Nie powinien by najeony fachowymi terminami. Tumacz wybierze wtedy wyraenia potoczne, a zbyt dugie zdania podzieli, aby tekst by zrozumiay dla przecitnego czytelnika.
Tekst medyczny moe by scenariuszem reklamy rodka do pukania jamy ustnej. Nasze wymagania wobec takiego tekstu bd wtedy jeszcze inne. By moe bdzie zawiera ciekawe porwnania, cytaty ze znanych i lubianych filmw. Bdzie to tekst artystyczny, najtrudniejsze zadanie dla tumacza.
Jeeli mamy do czynienia z raportem, najlepszym tumaczem bdzie fachowiec z danej dziedziny, ktry zna fachowe sownictwo, a znajomo dziedziny pozwoli mu dokadnie przetumaczy wszystkie zawioci tekstu rdowego. Taki tumacz rozumie, o czym pisze. Nie pomoe tu korekta „native speakera”. Jego znajomo jzyka nie pomoe w rozumieniu tekstu o nanoczsteczkach. Taki tekst jest trudny dla laika nawet, jeeli jest napisany w jego jzyku ojczystym. W takim tekcie nie szukamy „lekkiego pira”, ani zachwycajcych figur stylistycznych. Tu nie moe by pomyek w nazwach i zastosowanym sownictwie. Dla takich tekstw warto tworzy glosariusze, czyli dedykowane sowniki, w ktrych gromadzi bdziemy wszelkie zwroty i sownictwo dla tej dziedziny.
Zupenie inaczej wyglda sytuacja w przypadku tekstu reklamowego. Tu nie wystarczy przetumaczy tekst. Pomylmy o kultowej reklamie proszku do prania, w ktrej dwch rosych chopcw w strojach szlacheckich pyta „Ojciec, pra?” Przetumaczenie tego krtkiego zdania to zadanie nieomale niemoliwe. Wymaga bowiem przekazania w zwizej formie sloganu reklamowego ogromu informacji z polskiej literatury i tradycji.
Przyjrzyjmy si innemu krtkiemu zdaniu, ktre stanowi nie lada wyzwanie dla tumacza. Oto na scenie stoi artysta anglojzyczny i woa do zebranego tumu: „Are you pleased?”. Wydaje si, e nie ma nic prostszego do przetumaczenia. To zadanie dla osoby pocztkujcej w nauce jzyka angielskiego. A jednak tumaczenie: „Czy jestecie szczliwi?” zabrzmi dla Polaka sztucznie i nieprawdziwie. Sowo „szczliwy” w jzyku polskim ma inne pole znaczeniowe ni angielskie sowo „pleased”. Romantyczna, sowiaska dusza inaczej wyraa uczucia ni chodni Anglosasi. Dotykamy tu bardzo istotnych difficultyw z pogranicza socjologii, kultury i lingwistyki. W przypadku tego typu tumacze niezbdny jest „native speaker”, ktry bdzie w stanie wyczu wszelki fasz, niezrcznoci i wyeliminowa niezrozumiae fragmenty.
Z naszych dowiadcze doskonale pamitam dugie dyskusje z klientami, kiedy sugerowalimy usunicie ze strony internetowej w jzyku angielskim informacji, e firma dziaa od roku 1987. Dla polskiego odbiorcy taka firma ma tradycj i jest godna zaufania. Na rynku angielskim firma ktra dziaa od 23 lat jest bardzo moda, a podkrelenie tego faktu bdzie budzi zdziwienie.
Nastpnym razem czujc irytacj, kiedy pracownik dziau obsugi klienta zadaje zbyt duo pyta, a chodzi przecie tylko o przetumaczenie 10 stron na jzyk angielski, pamitaj, e tumaczenie to zoony i wieloetapowy proces wychodzcy poza prosty schemat: jzyk rdowy A – tumacz – jzyk docelowy B. Jako przekadu zaley od bardzo wielu czynnikw.
rdo: Dlaczego tumaczenia nie s pikne? More information: stoiska